Dokument 3:10 (2025–2026) / Offentliggjort Helsetenestenes samhandling om eldre
Mange pasientar som kunne vore behandla i kommunane blir i staden behandla i sjukehusa.
-
(PDF, 5,84 MB)
Last ned fullversjon
Kort bakgrunn
- Allereie i 2033, vil talet på eldre over 80 år ha auka med 50 prosent samanlikna med 2024.
- For å sikre berekraftige helse- og omsorgstenester framover er vi avhengige av betre samhandling og at fleire tenester blir gitt på eit lågast mogleg tenestenivå.
Overordna vurdering
-
Ikkje tilfredsstillande
-
Kritikkverdig
-
Sterkt kritikkverdig
Dei statlege verkemidla som Helse- og omsorgsdepartementet forvaltar, og som skal bidra til at behandlinga skjer på rett nivå, har ikkje fungert godt nok. Dette er kritikkverdig.
Konklusjonar
Sjukehusa vil framover bli overbelasta dersom ikkje helsetenestene større grad enn i dag utføres på lågast moglege omsorgsnivå
- Det har vore ein sterkare vekst i helsetenestene i kommunane enn på sjukehusa.
- Det var likevel færre eldre over 80 år som fekk kommunale heimetenester og var brukarer på sjukeheim i 2024 enn i 2015.
- Samtidig brukte eldre sjukehusa betydeleg meir i 2024 enn i 2015.
- Dersom bruken av sjukehusa held fram som i dag, truar det berekrafta til sjukehusa.
Kjelde: Statistisk sentralbyrå og Norsk pasientregister
Utvikling i faktisk bruk av spesialisthelsetenester i ulike aldersgrupper frå 2015 til 2024, og forventa bruk fram mot 2050 føresett at bruken av spesialisthelsetenester held fram som i dag
Kjelde: Norsk pasientregister
Eldre i sjukehusa sine vertskommunar brukar spesialisthelsetenestar meir enn eldre i andre kommunar
- Det er store skilnader i eldres bruk av sjukehusa mellom kommunar i same opptaksområde.
- Eldre over 80 år i vertskommunane til sjukehusa har fleire planlagde polikliniske konsultasjonar enn andre kommunar
- Eldre over 80 år i vertskommunane til sjukehusa har også fleire akutte kontaktar enn dei andre kommunane i opptaksområdet. Dette gjeld også for akutte innleggingar.
Spesialisthelsetenesta behandlar i mange tilfelle pasientar som heller skulle fått hjelp i helse- og omsorgstenesta i kommunane
- Kort reisetid til sjukehuset bidreg til å auke bruken av sjukehusa. Kommunar som har sjukehus, har ein betydeleg høgare bruk enn andre kommunar.
- Sjukdomsbyrde gir høgare bruk av sjukehus, men kapasiteten og organiseringa av helsetenestene i kommunane påverkar også bruken av sjukehusa
- Kommunar med mange eldre mottakarar av helsetenester i heimen har fleire akutte kontaktar og korttidsliggjedøgn ved sjukehusa.
- Fleire sjukeheimsplassar heng saman med lågare behov for sjukehustenester
- Kor stor kapasitet legevakta har, og korleis ho er organisert, har mykje å seie for bruken av sjukehusa
- Ein del av kapasiteten til sjukehusa kunne blitt frigjord dersom bruken blei redusert i kommunar med høg bruk
Svak samhandling gjer at mange pasientar ikkje får samanhengande tenester
- Det er framleis eit stykke unna målet om ei ventetid på 50 dagar: I alle helseføretaka venta eldre lenger enn 50 dagar på behandling i 2024.
- Ventetida er redusert i 2025, og kan reduserast ytterlegare ved at mange pasientar som i dag får behandling på poliklinikken i staden kan få hjelp i kommunane.
- Mange eldre pasientar som blir lagde inn akutt, kunne vore behandla av kommunane, blant anna ved kommunalt akutt døgntilbod (KAD). Manglande plass på KAD er ein viktig grunn til at ikkje fleire pasientar blir tilvist til KAD i staden for til sjukehuset.
- Terskelen for å tilvise pasientar akutt til sjukehusa er ulik i kommunane. Reiseavstand til sjukehus og ulik kapasitet og organisering av helse- og omsorgstenestene er viktige grunnar at kommunane har ulik terskel.
- Dei fleste utskrivingsklare pasientar er eldre.
- Pasientar frå vertskommunane blir oftare liggjande på sjukehus etter at dei er utskrivingsklare enn pasientar frå andre kommunar.
- Utskrivingsklare pasientar med overliggjardøgn får store konsekvensar for pasientane, dei tilsette ogdrifta..
- Negative konsekvensar for pasienten det gjeld er mellom anna risiko for forverring av tilstanden for pasienten det gjeld og at dei må ligge på korridor eller andre avdelingar.
Figur: Leiarar for medisinske avdelingar si vurdering av påstandar om kva konsekvensar pasientar med overliggjardøgn har for avdelinga deira. 2025. N = 121
Kjelde: Riksrevisjonen si spørjeundersøking til leiarar for medisinske
avdelingar på sjukehus
Utskrivingsklare pasientar
Kjelde: Forskrift om kommunal betaling for utskrivingsklare pasienter
Leiinga i helsetenestene er for lite merksam på kjende svakheiter i samhandlinga
- Mange kommunar manglar oversikt over tilvisingspraksisen til fastlegane og innbyggjarane sin bruk av spesialisthelsetenester.
- Fleirtalet av helseføretaka bruker ikkje styringsdata som viser skilnader mellom kommunane i bruken av spesialisthelsetenester blant innbyggjarane.
- Eit fleirtal av helseføretaka har ikkje gjennomført utredningar av kva som er grunnane til skilnader mellom kommunanes bruk av sjukehusa
Styringa til Helse- og omsorgsdepartementet sikrar ikkje god samhandling eller tilstrekkeleg informasjon om verkemidla for samhandling har fungert
- Ordningane med kommunal betalingsplikt for utskrivingsklare pasientar fungerer ikkje godt nok.
- Kravet om at kommunane skal ha eit akutt døgntilbod har ikkje hatt ønskt effekt.
- Helsefellesskapa har til ein viss grad bidrege til samhandling mellom helseføretak og kommunar.
- I helsefellesskape samarbeider helseføretaka og kommunane i prosjekt med formål å lage gode pasientforløp, men det er lite felles langsiktig planlegging for korleis dei saman skal handtere dei demografiske utfordringane – som er der allereie no.
- Ventetidene har gått ned etter at regjeringa innførte Ventetidsløftet.
- Departementet har ikkje hatt tilstrekkeleg kunnskap om sentrale verkemiddel bidreg til at måla for samhandling blir nådde.
- Samla sett har statlege verkemiddel hatt avgrensa verknad på samhandlinga mellom sjukehus og kommunar.
Tilrådingar
Vi tilrår at Helse- og omsorgsdepartementet sørgjer for:
- at statlege verkemiddel blir innretta på ein slik måte at dei fremjar pasientforløp på lågaste effektive omsorgsnivå. Dette inneber at kommunane må ha ein riktig bruk av kommunalt akutt døgntilbod (KAD) og legevakt, ei god oppfølging av fastlegane sin tilvisingspraksis og at samhandlinga om utskrivingsklare pasientar må bli betre. Det inneber òg at departementet vurderar insentiva for at kommunane tar imot utskrivingsklare pasientar.
- betre styringsdata om samhandling som kan bidra til forbetringar av pasientforløpa i tenestene. Dette inkluderer styringsdata som leiarar i kommunane og sjukehusa kan bruke til å utvikle gode pasientforløp og vurdere om pasientane blir behandla på rett nivå, som for eksempel styringsdata om tilvisingspraksis.
- at dei regionale helseføretaka ivaretek sitt ansvar for å leggje til rette for nødvendig samarbeid med kommunane om å tilby tenester.
Helse- og omsorgsdepartementet bør i si styring be Helsedirektoratet om å undersøkje kvifor innbyggjarar i mange vertskommunar oftare blir behandla i sjukehus enn innbyggjarar i andre kommunar.
Helse- og omsorgsdepartementet bør i si styring be dei regionale helseføretaka om å:
- følgje opp skilnader i innbyggjarane sin bruk av sjukehusa i dei ulike kommunane i opptaksområdet til helseføretaka og sjukehusa,
- ha større merksemd i den langsiktige planlegginga på korleis kjenneteikn ved kommunane sine helse -og omsorgstenester, som kapasitet og organisering, påverkar bruken av spesialisthelsetenester.
Helse- og omsorgsdepartementet bør i samarbeid med KS medverke til at spesialisthelsetenestene og kommunane i større grad bruker helsefellesskapa til å samarbeide om å planleggje og utvikle tenestene i eit meir langsiktig perspektiv.
Spørsmål?
